За Свети Никола и за светоста

Интервју на проф. д-р Ратомир Грозданоски

„За Свети Никола и за светоста“
„Ноќна смена“, М Т В , 19 декември 2003 год.

Водител – Розета Арсова

Водителот: Денес е 19 декември, ден свети Никола, голем христијански празник и најчесто празнувана слава кај нас. За свети Никола, за празнувањето на овој ден, за црковните обреди и народните обичаи, вечерва ќе говориме со нашиот ценет гостин, професорот д-р Ратомир Грозданоски, секретар на Светиот архиерејски синод на Македонската православна црква. Ви благодарам што во една ваква празнична вечер сте наш гостин.

Професор д-р Ратомир Грозданоски: Ви благодарам и вам што ми дадовте можност да бидам овде и преку Вашата куќа, преку МТВ, да влезам во домовите на оние кои чествуваат и го празнуваат овој значаен празник. Затоа, најнапред, им го честитам празниот на сите, и на оние кои подготвиле за гостите, а и на гостите кои дошле да го прослават и да го одбележат заедно свети Никола, еден од големите празници во Православната христијанска црква.

Водителот: Зошто ги славиме светителите и кого Христијанската црква го прогласува за светител?

Професор д-р Ратомир Грозданоски: Македонската православна црква одбележува и свои, овдешни, наши, македонски светители, но и светители кои ги празнува целата Православна црква во сиот свет. И нашите – македонските се во тој број, па и нив ги празнува целата Црква. Ако го погледнеме православниот календар, ќе видиме дека во секој ден има забележано најмалку по едно име на некој од светиите, а некаде и повеќе. Светителите во Православната црква се празнуваат на денот што им е ним посветен, а според тоа како Црквата ги прогласувала за светители. Зашто, никој не може да се нарече светител без тоа претходно да го направи Црквата, канонизирајќи го за свет. Има уште една многу значајна работа. Народот вели: „Никој не е светител додека е жив“. А тоа значи дека „жив светител нема!“ Прогласувањето на светителите се прави по нивната смрт. Сè додека е жив човекот, тој подлежи на искушенија и на гревови. Откако ќе заврши тој период на живеење на земјава, којшто значи подготовка за вечниот живот, бидејќи, според тоа, како сме живееле во овој живот, такво достоинство ќе имаме во вечноста, дури тогаш кај светиите можат да се пројават и да се согледаат делата на светоста. Оние кои биле најдостојни и најзаслужни, хероите на Христијанството и примерите на христијанскиот живот, тие се нашите светии: светители и светителки.

Основно е да знаеме дека и тие биле луѓе, обични луѓе, како сите нас. Светиите не се полубогови или надчовечки суштества. И тие биле од мајка родени, како и секој од нас што се родил на овој свет. Живееле на ист простор, на оваа земја, каде што и ние. Некој во едни, друг во други услови и во различни времиња, но во текот на нивнит живот на земјава, за нив Бог бил најважен, поважен од сè. Тие никогаш ништо не поставиле на местото од Бога. Господ Исус Христос бил центар на нивниот живот. Целиот живот им бил христоцентричен. Кај нив сè тргнувало од Христа и се враќало во Христа. Тие сè мереле со мерката на Божјиот закон, со мерката на Евангелието и на Господа Исуса Христа. Кога требало нешто да направат во животот, се прашувале: „Дали ова би го направил Господ Исус Христос? Е, ако не, тогаш не го правам ни јас! А, дали ова би го дозволил Божјиот закон? Не! Тогаш и јас нема да го направам.“ Секојдневно се себеиспитувале, велејќи: „Колку јас успеав во овој денешен ден од мојов живот да направам нешто добро, за да го да постигнам царството Божјо? Колку тоа го направив во претходните денови или во изминатиов период? Се трудам ли да го исполнам Божјиот закон?“ Сите овие прашања си ги поставувале, го преиспитувале животот, и го живееле складно со Божјиот закон. Ете, затоа постанале пример за вистински човек, бидејќи човекот е создаден од Бога за да се богоподобува и да постане свет, како што е свет Бог. Затоа нивното име е „светии“, „светители“, „светителки“ – оние кои имаат светост во себе, оние кои светат. Бог е свет и нам ни дал во задача, велејќи: „Бидете свети, бидејќи Јас сум свет“ (1. Петр. 1, 16; 3. Мој. 19, 2). „Бидете совршени, како што е совршен вашиот Отец небесен“ (Матеј 5, 48). Таа задача, тој идеал што го поставил Бог за луѓето, најдобро го извршиле и го исполниле- светиите. Се разбира, тие тоа го направиле овде на земјава и во овој свет, како обични луѓе, живеејќи богоугодно: човекољубиво и богољубиво. И тие, во нивниот живот на земјава, исто како нас, имале честопати искушенија. Некои од нив и маченички го завршиле својот овоземен живот. Но, сето тоа не ги исплашило и не ги натерало да се одречат од Христа, да се одречат од патот што води во вечен живот, туку поднесувајќи сè, уште повеќе Го засакале Христа, ја зајакнале верата и го исполниле сето она што го барал Бог од нив, па затоа постанале наши примери за поддржување. Ние можеме на нив да се угледаме и да ги следиме. Затоа и свети апостол Павле ќе рече: „Угледајте се на мене, како што и јас на Христа“ (1. Кор. 11, 1; спореди 1. Кор. 4, 16; Филип. 3, 17). Оттаму произлегува и вистината дека светителите се наши посредници до Бога, наши застапници пред Бога. Зарем не правиме така ние и во обичниот живот? Кога сакаме да стасаме до некоја повисока личност или одредено место, ние мора преку некого да стигнеме до таму. Впрочем, така е протоколарно. Ред е. И до Бога за да се стаса полесно и посигурно, нам ни треба водач. Ни треба некој што ќе ни биде пример во тоа и тоа пример со личен живот. Такви светли примери се светиите. Преку нив, и помогнати од нив, можеме да стасаме и ние до светоста или до спасението во Бога. Така е полесно. Тоа не значи дека ние Го чувствуваме Бога како нешто далечно. Бог е со нас, Бог е и во нас. Бог е насекаде, но, примерите на светиите се примери од нас, од луѓето. И Бог кога сакаше да го спаси човештвото, прими човечко тело, за да биде ист како нас. Господ Исус Христос дојде на земјава во тело, исто какво што имаме сите ние луѓето. Спасителот беше вистински Бог, но и вистински Човек – во сè еднаков со нас, освен во гревот. Светителите, пак, биле потполно исти со нас, и во гревот првороден, во својата човечка природа, а во некои гревови во животот, од кои се очистиле преку покајанието и ги замениле со добродетели, па затоа ние нив најлесно можеме да ги следиме. Еден учен теолог рекол: „Бог, кога реши да го спаси човештвото, Го испрати Својот Единороден Син во наш човечки лик, како вистински човек, а ни ги даде и светиите за пример по кој треба да одиме“. Исто како и птиците кога се преселуваат од север на југ, нив ги води птица – од истиот род и вид! Така и нам, светиите ни се пример по којшто треба да одиме, а, се разбира, пред нив е Богочовекот, Господ наш Исус Христос, Којшто ни покажа дека во човечко тело може да се живее достојно за човековиот живот и да се постигне вечното царство – спасението и светоста. Тоа е она што треба ние да го почитуваме, и затоа светиите ги земаме за наши заштитници, закрилници и помошници. Тие не се богови, туку оние што нè водат кон Бога! Ние нив не ги обожуваме, туку ги прославуваме и чествуваме. Тие се наши заштитници и застапници пред Бога. Наши помошници во спасението. Инаку, како што веќе рековме, жив светител нема, бидејќи за свет човекот се прогласува само по смртта. Богоугодните и богоподобни луѓе кои живееле на земјава, откако по смртта ќе пројават одредени чуда, свети пројави и сл., обично преку нивните мошти или гробови, бидејќи на повеќето светии моштите им остануваат негниежливи, дури потоа Црквата нив ги канонизира за светии. Во Црквата има светии кои уште пред 10-ина века се погребани, и од тогаш до денес, нивните тела останале негниежливи. Тие и сега стојат цели и нераспадливи. Има светители наречени мироточиви, бидејќи од нивните негниежливи тела, од нивните мошти, тече миро. Мирото е една прекрасно миризлива течност која има исцелителна моќ и, само помачкувајќи се со него, многумина болни се излекувале од различни болести. А, има и други пројави на светост, коишто се случиле, а кои обично биле причина за да се прогласат некои за светии во Црквата и да се прославуваат. За нив потоа се пишува и богослужба, ним ние им се молиме, за и тие да се молат за нас и да нè претставуваат пред Бога.

Значајно е да се каже и тоа, дека денот кога се прославуваат светиите, тоа не е денот на нивното раѓање, туку денот на нивната смрт. Во Црквата, светителите се прославуваат на нивните умрендени, а не на нивните родендени. Зошто така? Затоа што од тогаш – од смртта започнува нивното пројавување на светоста; затоа што смртта, според учењето на Православната вера, значи раѓање за вечноста. Гробот е врата низ која се мине од овој во вечниот живот. Смртта значи раѓање, па затоа и тој умренден е и прослава на светителот. Особено значајно е и тоа дека тие умрендени се прославуваат за сите светии, а Православната црква прославува родендени само на три личности: Господ Исус Христос, Богородица и свети Јован Крстител. Редоследот во светоста е јасен. Бог е над сите светии, а потоа, во хиерархијата на светиите, прва, меѓу сите, е Пресвета Богородица, па затоа и се нарекува „Пресвета“. По неа доаѓа свети Јован Крстител, а потоа, надолу се редат, по величие, сите. Ете, затоа, само за овие први три имиња има прославување и на нивните родендени, а за другите не. Нивните раѓања се особено значајни за севкупното спасение на човечкиот род. Господ Исус Христос како Бог има роденден, кога како Богочовек се родил – Бог се отелотворил и постанал човек на земјава за да нè спаси, па потоа Неговата Мајка, првата меѓу светиите – Пресветата Богородица, и веднаш по неа е свети Јован Крстител. Оттука надолу сите прославувања се во деновите на нивното упокојување или нивното раѓање за вечноста.

Светии имало уште од почетокот во оваа наша прекрасна Македонија, во која Христијанството започнало уште во првиот век, непосредно по годините на Христовото живеење на земјава, кога апостолите тргнале во светот да го рашират Неговото учење. Тогаш кај нас дошол свети апостол Павле. Овде, пак, во Македонија бил роден свети апостол Лука, еден од четворицата евангелисти (четири се евангелијата што го опишуваат животот и дејноста на Господ Исус Христос). Тој е Македонец, од Филипи. Неговите родители, како мало дете, го однеле во Антиохија, или, пак, таму се родил, но неговото потекло е од Филипи, Македонија. Лука бил човекот што го придружувал на апостолот Павле и заедно со него дошол овде, во својата татковина – Македонија. Што значи, спомнавме веќе двајца апостоли: Павле и Лука. Попатно, пак, враќајќи се од апостолската мисија покрај Црното Море, овде, низ Македонија, поминал и свети апостол Андреј Првозвани, па отишол во Патра, на Пелопонез, во Грција, каде што бил распнат. Според тоа, најмалку барем тројца од Христовите апостоли престојувале или минале низ Македонија. И оттогаш, почнувајќи од нив, како свети личности кои биле во Македонија, коишто можеме да ги имаме за наши, од кои Лука е Македонец од Филипи, па по нив уште многу други светии биле наши луѓе – од оваа наша земја. Затоа велиме дека Македонија е не само земја на цркви и манастири, како што обично ја претставуваме, туку и земја на многу светии, преку ликовите на: светите Кирил и Методиј, светите Климент и Наум, свети Иларион Мегленски, свети Нектариј Битолски, света Злата Мегленска, свети Ѓорги Кратовски, свети Спасо Радовишки, свети Јоаким Осоговски, свети Гаврил Лесновски и др. Оттаму, ќе речеме дека се многубројни нашите светии од овој наш македонски род. Значи, имало нашинци – Македонци добри луѓе – свети луѓе, а, да знаете, такви има и денес. Оваа земја гаи светост, и има свети луѓе. Македонската православна црква размислува и за канонизирање на нови наши светии, коишто биле наши современици. Светоста не е привилегија на старите времиња. Навистина, во првите векови на христијанската вера, додека таа не постанала слободна религија, христијанството било гонето и христијаните честопати биле убивани и мачени, почнувајќи од архиѓаконот Стефан, кој е прв маченик за Христа, по Неговото Воскресение, инаку, претходно, први маченици се децата што биле убиени во Витлеем, кога се родил Господ Исус Христос. Тогаш, според Светото предание пострадале 14 000 деца до двегодишна возраст. Но, свети Стефан е првиот маченик по Христовото Воскресение и Вознесение. Почнувајќи од него, во Црквата има безброј маченици. Но, и кога завршил периодот на мачеништво, кога христијанството постанало слободна религија, светиите постоеле и живееле на оваа земја. Нема период кој е привилегиран за добрина и за светост. И денеска, во сиот овој наш живот, таков каков што е, со сите маки и тешкотии, со сите искушенија од материјалното и гревовното, човек може да постане свет. Господ Бог од нас не бара нешто што е неможно. За да биде човекот свет, треба најпрво да биде обичен човек, да го исполнува Божјиот закон и да живее човечки; наједноставно кажано, човекот да биде човек, каков што бил создаден од Бога, а Бог човекот го создаде добар и за добро. Кога го прашале еден руски светител од минатиот век, свети Силуан од Света Гора, како да ги познаеме светиите, и има ли денес светии, тој рекол: „Нема по што да ги познаете, тие се обични луѓе.“ А и тој бил еден од нив. Кога, пак, него го прогласила Црквата за светител, еден од неговите современици, со кого заедно живеел на Света Гора, го прашале: „Како изгледаше свети Силуан кога бевте заедно?“ „Многу едноставно“, одговорил тој. „Ние не знаевме дека е тој светител.“ Значи, препознатливоста на светиите не е наша, туку Божја, Којшто е сезнаен срцевидец и умозрителен, а ние, пак, ни себеси до крај не се познаваме, а не другите да ги знаеме. Во духовноста е јасно дека само продуховен и свет човек може да ја согледа светоста. Таа тешко се согледува и светоста не можат да ја видат несветите. Ако се живее во задница со добри луѓе, тешко може да се види кој е свет, а кој не, бидејќи, на крај, Бог одлучува кого ќе го награди со таква чест и со достоинство на светост.

Светиите се прославуваат и преку икони, а им се градат и храмови. На иконите тие се цртаат со ореол. Тој жолт круг околу главата на светиите го претставува кругот на вечноста и светоста. Жолтата боја ја означува светлината што зрачи од светиите, а кругот ја претставува вечноста, бидејќи тие се дел од вечноста и од светоста. И одбележувањето на домашниот празник – славата, претставува начин на прославување на светиите, како што практикува и македонскиот православен народ, во неговата традиција и црковно живеење. Тоа треба да го негуваме како наш духовен белег на светоста.

Изборот, пак, кој од светиите ќе го земеме за наша домашна слава, го правиме според нешто што ќе нè привлече кон одреден светител или кон одреден празник, којшто има некакво значење за нас или ќе има понатаму.

Различен е приодот во тоа кој како се определува, кого од светиите да го земе за свој закрилник, за домашен празник – слава. Некои го земаат оној светител, чие име го носат во сопственото име. Никола, според името го прославува празникот на свети Никола; Јован го празнува свети Јован; Петар – свети Петар и тн. Но има и друг приод кон ова, а тоа е кога денот на крштението се совпаѓа со денот на празникот, затоа што крштението во Православната црква е духовно раѓање, та, место роденденот, христијанинот го слави духовното раѓање – духовниот роденден, и затоа ќе го земе за свој покровител светителот што е во тој ден. И уште, има и поинаков приод, а тоа е да се земе името на светителот на кого е посветен храмот или некој манастир во близина каде што живееме, а може да се земе за домашен празник тој светител, кому некој од нашите предци му изградил храм, па тоа останало во семејно наследство. Најпосле, некој може да го земе за семеен заштитник и домашен празник светителот или светителката којшто во одреден момент од животот очигледно му помогнал: го излекувал, го спасил од несреќа, го предупредил, од зло го избавил и сл. Има и такви случувања, кога човекот го чувствува учеството на светителот во неговиот живот и затоа сака нему да му го посвети семејниот празник – славата. Ако, пак, некој нема никаков пример и повод за свој избор на домашна слава, тогаш може тоа да го направи при осветувањето на својот дом или посебно за тоа да појда во храмот, кај свештеникот, којшто ќе го отвори Светото евангелие и Бог ќе му посочи кој ќе биде неговиот свет закрилник. Него ќе го прославува како домашен празник.

Денес го празнуваме свети Никола, и ние во Македонија, и секаде во светот, каде што има православни. Нашите луѓе го празнуваат празникот, но тие малку знаат и за светиите општо, а и за оној кого го одбележуваат како домашен, семеен празник. Во изминатиот период, кога кај нас не беше дозволено манифестационо да се одбележува верата, верниците не можеа до крај да си ги искажат своите верски чувства, и да ги изразат на видлив начин. Сепак, најупорните и најдостоинствените верници, тајно ги одбележуваа своите празници, своите светии. Тие празнувања беа наречени: семеен празник или домашна слава. Тогашниот закон му дозволуваше секому во текот на годината, за свои лични потреби, да добие еден слободен ден од работа. Луѓето тој ден го земаа да си ги одбележат домашните празнувања. Кога говориме за тој период, ние го нарекуваме духовно посен период. А, кога се даде можност верниците јавно да си ги искажуваат своите верски чувства и да си ги одбележуваат своите празници, нашиот македонски православен народ прво преку што почна да го манифестира своето верување, тоа беа домашните празници – славите. Така беше најлесно луѓето да покажат дека ѝ се враќаат на Црквата, дека народот ѝ се враќа на верата. Оние кои до тогаш не празнуваа, масовно пријдоа и си земаа свои домашни празници, па почнаа да си ги прославуваат славите.

Водителот: Кој е свети Никола Мирликијски – Чудотворец?

Професор д-р Ратомир Грозданоски: Свети Никола е значајна личност во Црквата, и затоа е толку прославуван. Имам податок дека и во Македонија, но и во светот, по Пресвета Богородица, на второ место, според бројот на оние што го празнуваат, е свети Никола. Исто така, во Македонија, од изградените храмови, најмногу ѝ
се посветени на Пресвета Богородица, а потоа на свети Никола. Околу 100-ина храмови во Македонија се посветени на свети Никола. Скоро и да нема град каде што нема црква или манастир посветен на свети Никола. И нашите македонски иселеници, кога заминале одовде во иселеништво, таму го имаат понесено со себе и свети Никола, и таму изградиле храмови во негова чест. Во САД има две цркви посветени на свети Никола: во Маслон – Охајо и во Њу Џерси; како и во Виндзор – Канада; а во Австралија, црква посветена на свети Никола има во Мелбурн. А, во Перт, пак, и двете македонски цркви се посветени на свети Никола. Значи, свети Никола е многу почитуван меѓу Македонците. Зошто е толку многу почитуван и кој е тој свети Никола?

Свети Никола е личност од ИВ век по Христа. Тој не е од нашиве простори, туку е од Мала Азија. Се родил како обичен човек. Тој бил од Бога измолено дете. Неговите родители подолг период биле бездетни и Му се молеле на Бога да им даде чедо. Бог ја услишал нивната молитва. Се родило машко дете и тие го крстиле Никола, а името Николаос е грчка сложенка од два збора: глаголот „нико = нивкњ“, што значи „победувам“ и „лаос = лаов“ – „народ“, па целото име значи „народен победител“. Оттаму излегува дека тој како да бил веќе определен за водач на народот – народен победител.

Детето, коешто неговите родители го измолиле од Бога, сакале и на Бога да го посветат. Буквално, тие како да сакале дарот да Му го подарат на Дарителот – да Му го вратат на Бога со благодарност. Никола, пак, уште како мал, пројавувал чудни добродетелни желби и постапки. За него во житието има запишано некои настани кои се зачудувачки. На пример: тој уште како детенце, додека го доела мајка му, во среда и во петок никогаш не се хранел од млекото на мајка си, пред да зајде сонцето. Значи, уште тогаш, тој во среда и петок постел. Кога го крштавале, пак, тој застанал во купелот и стоел простум исправен, а знаеме дека децата, обично, кога ќе ги ставите во вода не стојат мирно, туку сакаат да се шлапкаат. Што значи, малиот Никола си го отстојал своето крштение, и тоа сам, без никој да го држи. Потоа, кога родителите решиле синот да Му го посветат на Бога, тие, како момче, го однеле во црквата кај епископот Николај, којшто му бил чичко на Никола. Кај него го изучил Светото писмо и целото учење на Црквата, па станал свештеник. Како свештеник, тој, меѓу луѓето, се пројавил како милосрден дародарител. Сè што имал сакал да им го даде на луѓето и да им помогне на сите што им треба помош. Штом починале неговите родители, сиот свој имот тој го раздал на сиромаси, не оставајќи ништо за себе.

Запишани се и многу чуда кои ги направил свети Никола. Еве, едно од нив. Имено, некој многу богат човек наеднаш осиромашел. Имал три преубави ќерки, кои навикнале да живеат добро, а потоа тие веќе немале ни за обичен беден живот. Таткото се одлучил, а и ќерките се согласиле, својата убавина да си ја продаваат, само за да преживеат. Кога тоа го дознал свети Никола, ноќе, преку прозор, во нивниот дом им оставил неколку златници. Така направил трипати, за да можат сите три ќерки да се одомат.

Свети Никола бил и во Светата Земја, на поклонение на гробот Христов. Таму останал некое време, кога, во едно видение што го имал, него Господ Исус Христос го повикал да се врати повторно назад, во својот роден крај. Враќајќи се таму, точно тогаш се погодило, без тој да знае, дошол кога требало да се избира нов епископ во местото. Таму се состанале владиците да изберат архиереј, но не можеле да одлучат кој ќе биде новиот владика. Ноќта, на оној што го водел состанокот, му се јавил ангел Господов и му рекол: – Утре, рано, пред да започнете со молитвата, појдете в црква и застанете пред храмот и не влегувајте. Прв којшто ќе дојде да влезе во црква – него поставете го за епископ. Но, прво прашајте го како се вика, оти, тој треба да се вика Никола. Така и направиле. Утредента отишле уште в зори в црква. Никола, пак, само што се вратил од Светата Земја, а, бидејќи имал навика секој ден да си го започнува со молитва, тој рано изутрина отишол в црква. Епископот што стоел на вратата, го прашал: „Како се викаш?“ „Никола ми е името“ – рекол. „Нека ти е честито. Ти ќе бидеш нашиот иден епископ“. Ете, така, по Божја препорака, тој станал епископ. Тогаш уште повеќе продолжил со своите добри дела кон луѓето, секогаш помагајќи им во сè. Но, тоа е периодот кога Црквата е гонета, па, и тој бил затворен и прогонет. Еден дел од својот живот свети Никола поминал в затвор. Тој и таму поучувал и им помагал на луѓето. Успеал да го надживее тој период, и да го дочека времето на царот Константин Велики, кога Христијанството постанало слободна државна религија. Тогаш тој излегол од затвор, и како епископ бил поканет на Првиот вселенски собор. Соборот е одржан 325 год. во Никеја, под раководство на царот Константин. Причина за одржување на Соборот биле погрешните учења за верата. Тој се нарекува Вселенски собор затоа што најдобрите и најучените отци од цел свет се собрале на едно место и утврдиле која е и каква е нашата вистинска христијанска вера. Тие кажале и запишале точно што треба да биде вера – правоверие, а што е погрешно и треба да се нарече ерес или кривоверие. На тој Собор во Никеја учествувале 318 отци од целиот свет. Тогаш е напишан првиот дел од Символот на верата – основното правило на нашата вера. На Соборот бил и свети Никола. Отците спореле со еден многу учен свештеник од Александрија, по име Ариј. Тој велел дека Господ Исус Христос не е Бог отелотворен, дојден на земјава во човечко тело, за да нè спаси нас луѓето, туку е Божјо создание. И Богородица не е Богородица, туку човекородица. Сите свети отци спореле за тоа, ама кога не можеле да го убедат Ариј, бидејќи тој упорно останувал во кривоверието и со неговите говори наметливо почнал да ги убедува сите, тогаш свети Никола, неможејќи да ги поднесе тие негови арогантни говори, станал и му удрил шлаканица. Сите се зачудиле! Тоа е непримерно. Присутните свети отци тоа не го одобриле. Агресивност и шлаканици не се допуштаат! Противникот ќе треба да го разубедите, ама не и да го тепате! Така велеле отците и постапката на епископот Николај ја осудиле како непримерна, па решиле да го казнат. Му го одзеле епископскиот чин. Настанал спор околу тоа. Некои од присутните негодувале на таквата престрога одлука и рекле дека свети Никола така постапил затоа што ароганцијата на Ариј била поголемо и подрско дело, отколку шлаканицата од ревност. Започнале отците меѓусебен спор за тоа дали одземањето на епископски чин на свети Никола не е преголема казна. И покрај сè, одлучиле да му се одземе епископскиот чин. Но, уште додека траел Соборот, на соборјаните им се јавиле Господ Исус Христос и Пресвета Богородица и им рекле: – На Никола да му се врати омофорот, епископското обележје и достоинство, и тој да си остане владика! Оваа светонебесна заповед отците ја послушале и ја исполниле. Никола пак си го добил епископскиот чин. Ете, затоа на иконите на свети Никола, до неговиот лик, се сликаат и ликовите на Пресвета Богородица и на Господ Исус Христос. Тоа се оние два лика кои му го вратиле епископството на свети Никола, кога соборјаните му го одзеле, заради шлаканицата на Ариј. Тој ревносно застанал против кривоверците и еретиците, за да го брани ликот и правоверието на Господ Исус Христос и на Пресвета Богородица, па затоа и тие го одбраниле неговото епископско достоинство. Свети Никола продолжил и понатаму да епископствува, и како што правел добрини за време на својот земен живот, така, и уште повеќе, правел по неговата смрт. Бог му дал можност и духовна сила да се застапува за луѓето, да се грижи за нив и да се пројавува како голем чудотворец. Тоа го прави до ден денес. Тој е свет заштитник на сите немоќни, бедни, сиромашни, страдалници, патници и на сите коишто ќе му се помолат. Еве, уште едно од неговите чуда: Кога некој брод пренесувал храна, и требало да отпатува на друга дестинација, свети Никола му се јавил на капетанот на бродот и му рекол дека треба да отиде во земјата каде што е тој, и каде што народот е најгладен. Притоа, дури и му платил дел од вредноста на храната. Подоцна, се покажала оправдана интрвенцијата на светителот, бидејќи навистина на тие луѓе таму им била попотребна храната, отколку на оние кон коишто пловел бродот.

Свети Никола е заштитник на морепловците. Празникот на свети Никола свечено се прославува на бродовите. Тој ден бродовите не пловат, туку празнуваат. И кај нас во Охрид, Преспа и Дојран, во нашите прекрасни езера, на тој ден не се плови, а се празнува. Нема брод во светот во којшто не е поставена иконата на свети Никола. Тој е заштитник и на сите патници. Затоа, во многу православни земји, како во соседна Грција, во автобусите е поставена икона со ликот на свети Никола или на Пресвета Богородица. Неговото заштитништво е, главно, на патниците и на морепловците, но и на сите други. Безбројни се неговите пројавени чуда. Затоа се нарекува и чудотворец, а и мироточив, бидејќи во неговиот гроб, којшто се наоѓа во Мир (оттаму и името Мирликијски; Мир е градот, а Ликија – областа. Градот Мир денес е во Турција, во Мала Азија.), почнало да тече миро, како знак на светоста.

На неговиот гроб доаѓаат многу луѓе. Делегација на Светиот архерејски синод на Македонската православна црква двапати била на поклонение на гробот на свети Никола. Неговото Блаженство, Архиепископот Охридски и Македонски г. г. Стефан, во својата беседа, кажа дека лично тој бил на гробот, а произнесе и прекрасни работи што ги видел таму.

Свети Никола го прославуваат и Турците, затоа што им оставил многу добрини, кои и ден денес ги пројавува како чудотворец и врз нив, иако тие не се христијани. За светиите сите луѓе се исти. Затоа се тие свети, бидејќи имаат вистинско богољубие и човекољубие. Тие не се помошници само на христијаните, туку и на сите кои им се молат. И Турците го знаат и го почитуваат свети Никола, а особено оние кои патуваат и кои се морепловци. Турците изработуваат сувенири, но и го чуваат гробот на свети Никола. Тие се муслимани, но го почитуваат светителот и го нарекуваат „Јадр Баба“, што би значело: „Големиот Отец“. Ете, тие го почитуваат како отец и тоа како голем отец.

На Свети Никола Црквата му посветила и посебен ден во седмицата, што претставува реткост. Сите светии си имаат посебен ден во годината. Свети Никола, пак, покрај тоа што се прославува двапати во годината -зимски (19/6 декември), кога се упокоил, и летен (22/9 мај), кога биле пренесени моштите, тој има и еден ден од деновите во седмицата, ден што му е нему посветен. Тоа е зачудувачка привилегија што ја добил свети Никола, заради тоа што тој е најпочитуваниот светител. Нему му е посветен денот четврток. Четвртокот е посветен на светите апостоли и на свети Никола. Понеделникот е посветен на светите ангели; вторникот, на свети Јован Крстител; средата и петокот се посветени на чесниот крст; четвртокот, на светите апостоли и на свети Никола; сабота, на починатите (упокоените) и неделата, на Воскресението Христово, па затоа и велиме: „секоја недела – Велигден“.

Свети Никола го прославуваат сите христијани, а не само православните. Тој живеел во периодот кога Црквата била една и христијаните не биле поделени на првославни, римокатолици и протестанти. Поделбата се случила подоцна, во XI и потоа во XVI век. Но, почитта кон свети Никола била и останала од сета Христијанска црква и од сите Христијани. Таквата почит продолжила до ден денес. Освен православните, и римокатолиците го празнуваат свети Никола како голем празник и значаен настан. Тие имаат и причина повеќе. Имено, кога Турците доаѓале од Мала Азија кон Цариград, во 1099 год., пред да влезат во Мир – Ликијски – местото каде што бил гробот на свети Никола, Христијаните решиле да го земат неговото тело и да го пренесат во Бари, Италија. Денес, нетрулежното тело на свети Никола, од кое тече свето миро, се наоѓа во Бари. Таму е изградена голема и велелепна црква, посветена на свети Никола. Значи, тој е многу почитуван од римокатолиците, а, исто така, него го почитуваат и протестантите. Ова е особено интересно затоа што протестантите немаат светители, икони, празници, слави и сл. Тие исклучок прават само за свети Никола. Дури ни за Богородица немаат исклучок, за да ѝ одбележуваат празник, а свети Никола го чествуваат. Се разбира, тие не прават такво чествување како ние, но определиле на 06 декември, по стар календар, секаде каде што има протестанти, тој да биде празник – ден на даровите. А, тоа значи дека во тој ден на децата им се вели дека добриот дедо Никола доаѓа и им дава подароци на дечињата. Вечерта, децата, пред да си легнат во креветчињата, ги оставаат своите чевличиња пред вратата од собата. Ноќта доаѓа добриот дедо Никола и им остава дарови. Утредента тие ги земаат даровите и радосно го прославуваат денот на добриот дедо Никола. Ова е затоа што свети Никола бил многу дарежлив, па тоа останало како традиција. Затоа и името Никола е многу распространето и се среќава и меѓу православните, и кај римокатолиците, и кај протестантите, како: Никола, Николај, Николаос, Ник, Никол, Ниче, Коле, па Николина, Ники и сл. На сите овие имиња коренот им е од Никола. Сите тие се носители на едно прекрасно име – на името свети Никола.

За празнувањето на домашен празник, именуван како крсно име или крсна слава или именден, кај нашиот македонски народ, е запишано уште во 1018 година, непосредно по пропаѓањето на царството на Самоил. Тоа е прв запишан случај на одбележување домашен празник кај словенските народи. Празнувањето се случило во градот Девол, кој денес не постои. Тој град се наоѓал јужно од Охрид. Еден наш војсководец, Македонец, по име Ивец, празникот Успение на Пресвета Богородица – Голема Богородица (на 28 август, по нов календар), го празнувал како своја домашна слава или крсно име, како што стои во записите. Неговиот противник, византиски војсководец, знејќи дека на слава, според обичајот, дома се прима секој што ќе дојде, тој отишол на гости кај Ивец. Домаќинот го примил во својот дом, иако биле непријатели. Откако добро го нагостил, лукавиот византиец, пред заминување, му рекол: „Може ли нешто да поразговараме насамо, во четири очи, само ние двајцата?“. Се тргнале малку настрана, во дворот, и притоа го ослепел. Нечесно и злобно, византиецот, го злоупотребил гостопримството и домашниот празник на македонскиот војсководец Ивец. Токму заради тоа настанот е запишан во еден стар запис, бидејќи тој направил такво злодело, на денот на славата. Тоа, пак, значи дека уште во XI век, на писмен документ имаме потврда дека во Македонија, и пред Србите и пред Бугарите, ние – Македонците, сме одбележувале домашен празник, слава и крсно име. Значи, ние пред нив сме го имале тоа во нашата црковна и народна традиција. Таков запис кај нив нема. Тоа е вистината. Затоа, не може да се прифати мислењето дака празнувањето домашен празник или слава е српска традиција или српски белег, а именденот, пак, бугарски. Ние, Македонците, тоа сме го правеле уште пред тие да започнат со славите и имендените. И во тој поглед, како и во сè што е црковно, ние сме биле пред нив и пред сите словенски народи. Впрочем, тоа е сосема природно и јасно, бидејќи од Македонија беше изворот на христијанството, писменоста и просветата за сите словенски народи. Одовде беа и светите Кирил и Методија, како и светите Климент и Наум. Од Охрид ги огреа светлината сите. Охридската архиепископија беше првата автокефална црква меѓу словенските народи. Другите од нас ја учеа и верата, и јазикот, и писмото, и Евангелието, и словото, и фреските, и иконите, и песните, па и црковната и народната верска традиција.

Кај нас, во Македонија, домашниот празник – славата, во различни краеви, се одбележува на различни начини и според различни традиции, но нема ништо спротивно во суштината на празнувањето. Дали некој ќе го одбележи домашниот празник како именден, затоа што го носи името на светителот или ќе го нарече крсна слава, затоа што тогаш е крстен, или ќе рече едноставно – слава, затоа што го слави и прославува светителот што го одбрал како заштитник и покровител, тое е сеедно. Зборот „слава“ е наш, а не туѓ збор. Ние, во македонскиот јазик, велиме „слава“, „славење“„прославува“, и тн.

Водителот: Вие, професоре Грозданоски, денеска бевте присутен на Литургијата што се одржа, по повод свети Никола, во Штип, на која беше присутен и Архиепископот г. г. Стефан. Ќе бидете ли расположени да го прокоментирате настанот?

Професор д-р Ратомир Грозданоски: Да, секако. Тоа е редок и пријатен настан. Црквата во Штип е посветена на свети Никола. Таа е една од најубавите цркви што нашиот народ ги изградил и му ја посветил на свети Никола. Изградена е во турскиот период, а исто така велелепна е и црквата посветена на свети Никола во Куманово. Прекрасна црква има и во градот Свети Николе, но таа не е толку маркантна, колку овие две. Во Македонија не само што имаме скоро стотина цркви и манастири посветени на свети Никола, туку и цел град сме му посветиле нему. Градот Свети Николе го носи името на свети Никола. Тоа е реткост. Таму, овој празник е градска слава и свети Никола е прогласен за празник на градот. Прекрасно е чувството да се празнува името на светителот, а уште повеќе кога неговото име да го носи дури и градот, а не само некоја личност. Овде би сакал да споменам и една идеја на Неговото Блаженство, Архиепископот г. г. Стефан, кога тој, уште како митрополит Брегалнички, во чија епархија е и градот Свети Николе, предложи да се побратимат градовите Бари и Свети Николе, бидејќи таму се наоѓаат моштите на свети Никола, а овде е градот со името на светителот. По повод преносот на моштите на свети Никола востановен е летниот празник на светителот (22/9 мај).

Црквата, бидејќи е богомудра чуварка на вистината, кога востановила два празника во годината за свети Никола, таа водела сметка за повеќе работи. Едниот е во зимскиот, а другиот е во летниот период. Првиот е во пост, затоа и народната песна вели дека свети Никола „ќе принесе риба“, а летниот празник е во мрсен период, освен, ако не се падне во среда или петок, бидеји тие денови се посни. Би сакал да дадам и еден апел до сите верници. Можеби нема такви, кои се обидуваат да мрсат на празникот свети Никола, но доколку ги има, нека знааат дека таквите прават голем грев. Тие подобро и да не го прославуваат, отколку да се исмеваат со празникот и со светителот, ако во посно време даваат мрсна храна.

Водителот: Голем дел од обредите при црковните празници се повторуваат. Затоа, еве, денеска, на свети Никола, како најчеста слава меѓу нашето население, полезно е за луѓето, ако ги доловиме сите тие обреди, и во црквата, но и во домот на славеникот. Објаснете го тоа професоре!

Професор д-р Ратомир Грозданоски: Да видиме што треба да има едно семејство, кога ќе дојде свештеникот за да го благослови празникот? На масата треба да има икона, свеќа, кандило, празничен леб, пченица, црвено вино, список со членовите на семејството и нож за сечење на празничниот леб. За славата, правило е, во домот да се освети и вода.

По правило, оној што го прославува празникот, треба пред празникот да пости, да се подготвува и да се причести на денот. Тогаш да го однесе празничниот леб в црква и да присуствува на богослужбата, заедно со семејството. Прославувањето на домашниот празник треба да започне со молитва. Најважно во празнувањето на празникот не е јадењето и пиењето. Најважно е прославувањето на големината на светителот, нашето уподобување со него и нашата поддршка кон него. Тоа значи дека треба ние него да го засакаме како што нè сака и тој нас, та и ние да станеме како него праведни и свети, а не да бидеме спротивни на тоа што тој го правел, и да правиме нешто што не е богоугодно. Тој да ни биде пример во животот, да нè заштитува и да ни помага.

Верникот може празничниот леб, со пченицата и имињата да го донесе в црква, или, пак, да се договори со парохискиот свештеник, тоа да го направи во домот. Ако е тоа дома, тогаш ден пред празникот или неколку дена пред тоа, во домот доаѓа свештеникот и осветува вода. Водосветот значи осветување на домот и семејството, односно негово миење или капење со светоста на водата. Тој се прави за да се измие и освети домот и да се добие светост во него и кај оние што живеат таму. Со таа света вода, во која доколку има, се става и Богојавленска вода, онаа што е осветена на Големиот водосвет – на Богојавление (Водици), се замесува празничниот леб – колачот. Празничниот леб треба да е готов во денот пред празникот, за да може на празникот да биде осветен, односно пресечен в црква или дома, кога ќе дојде свештеникот. По благословувањето и прекршувањето на празничниот леб, домаќините и гостите, прво се послжуваат од пченицата. Притоа, секој од присутните треба да стане, да се прекрсти, да каже неколку убави збора со благопожелби за домаќинот, домаќинката, семејството и куќата, а потоа да земе од пченицата и од лебот. Дури потоа може да се јаде сè друго што е предложено на масата.

Свети апостол Павле вели дека „семејството е црква“, а црквата е заедница на луѓе кои имаат иста вера во Бога и меѓусебна љубов. Тоа претставува црквата – заедница на љубовта . Ако семејството е заедница на љубовта – тогаш тоа е мала црква, семејна црква. Бидејќи семејството е веќе црква, тогаш, на одбележувањето на празниците, кога се собираат повеќе семејства – како заедници на љубовта, таа заедница се зголемува и веќе станува вистинска Црква. А во Црквата се богослужи и се моли на Бога, па тука се сплотуваат мислите на доброто, на убавото, на пожелбите, на љубовта, и се принесува жртва – се причестува. Приносот во црквата, на светата Литургија, е во вид на вино и леб. Од тоа постанува тело и крв Христови и од нив се причестуваме. Исто така и приносот на домашниот празник – на славата, е принос во вид на леб и вино, симбол на Причеста, на Евхаристијата – на Црквата Божја. Тоа е евхаристичката смисла на славата и семејното празнување – заедничарење во љубовта, взаемна почит и меѓусебна помош со луѓето, во слава на Бога и на светиите.